Zilver, graan, koeien,…

...tot zelfs slavinnen werden ooit als munteenheid gebruikt

Bruno Iserbyt

02 Mei 2019

Bruno Iserbyt is sinds 2001 actief in de financiële sector en specialiseerde zich in sociale financiering. Hij is bestuurder bij SoCrowd en is daarnaast freelance copywriter. Deze blogpost verscheen eerder op www.zinsmeden.com

Dat geld als boekhoudkundige eenheid haar oorsprong kent, vertelden we u vorige keer. Maar de manier van boekhouden kon nogal eens verschillen. In Ierland zat de prehistorische samenleving bijvoorbeeld iets anders in elkaar dan in Egypte en Mesopotamië.

De gifteconomie in het oude Ierland

Er werd in het oude Ierland betrekkelijk weinig handel gedreven. Er waren slechts een handvol markten aan de kust voor buitenlandse schepen. Dublin was er zo een. Daar werd 'geld' gebruikt voor sociale en bestuurlijke doeleinden: giften, betalingen aan rechters en voor feodale betalingen. Ook de Ierse geschiedenis zet Graebers theorie over de gifteconomie kracht bij.

Aristoteles (zie eerder) had zich een hoedje geschrokken in het Ierland net na het begin van onze tijdsrekening – en niet alleen omdat mensen er vrijwillig voor kiezen in zo’n klimaat te leven. Er is in de wetboeken van die tijd zelfs geen prijs te vinden voor alledaagse zaken als kussens, spek, beitels... Blijkbaar waren betalingen ook gewoon niet nodig: deze zaken werden gewoon gemeenschappelijk gebruikt. De Ieren waren communisten eeuwen voor Marx het levenslicht zag: productiemiddelen waren gemeenschappelijk bezit. Eten werd gedeeld over de hele familie. Gereedschap werd onderling uitgeleend en de verschillende stammen specialiseerden zich in een bepaalde taak: leerlooien, het vervaardigen van schilden, … Tot zover de inherente slechtheid van de mens die Aristoteles veronderstelde.

Slavinnen als monetaire rekeneenheid…

In het oude Ierland waren er weinig natuurlijke rijkdommen. De export bestond dan ook voornamelijk uit vee en vrouwelijke slaven. Aangezien het bezit van slaven rijkdom vertegenwoordigde, maakte het oude Ierland van slavinnen, kumals of ancillae genoemd, een rekeneenheid voor het meten van de waarden van goederen en diensten.

Koningin Maeve, een figuur in een episch gedicht dat dateert van vóór het christelijke tijdperk, pochte over een strijdwagen die driemaal zeven 'kumals' waard was. Tijdens de vijfde eeuw in Ierland schreef St. Patrick in zijn Confessions: "Je weet hoeveel ik heb betaald aan degenen die rechters waren in alle regio's, die ik vaak heb bezocht; want ik denk dat ik hen niet minder dan de prijs van vijftien kumals heb weggegeven".

…niet als feitelijk betaalmiddel

De formulering suggereert dat St. Patrick niet betaalde in slaven, maar slaven gebruikte als een standaard van waarde om te berekenen wat hij wel had betaald. St. Patrick zou geen slaven hebben gebruikt als betaalmiddel. Een legendarische koning in de oude Ierse literatuur bezat een schaakbord, en van elk schaakstuk werd gezegd dat het gelijk stond aan 6 kumals. De eerste geschreven bronnen rond de kumals dateren van 600AD. Hoewel op dat moment slavernij grotendeels was verdwenen, werden kumals nog steeds als munteenheid gebruikt om schulden te berekenen. De uitbetaling gebeurde in koeien, broches en andere zilveren voorwerpen of – bij kleinere bedragen – in zakken haver of graan.

Opvallend: enkel vrouwen werden als rekeneenheid gebruikt. Ook mannen werden als slaaf verhandeld, maar deze zijn blijkbaar nooit als munteenheid ingesteld.

De wetten onder koning Fergus, koning van Uldah, vereisten een bloedgeldbetaling van "zeven kumals van zilver" en "zeven kumals van land" voor de moord op iemand onder de bescherming van de koning. Deze wetten laten duidelijk zien dat land en zilver ruilmiddelen waren, en dat kumals slechts een rekeneenheid waren en geen tastbaar betaalmiddel.

Hoewel drie koeien werkelijk één vrouw (kumal) waard waren, moeten we dat dus ook niet al te letterlijk nemen.