Komt een bakker bij de beenhouwer

Bruno Iserbyt

27 Feb 2019

Bruno Iserbyt is sinds 2001 actief in de financiële sector en specialiseerde zich in sociale financiering. Hij is bestuurder bij SoCrowd en is daarnaast freelance copywriter. Deze blogpost verscheen eerder op www.zinsmeden.com

De mythe

In tegenstelling tot wat u allicht altijd dacht, is geld niet ontstaan omdat ruilhandel onpraktisch bleek. Dat is één van de ontstaansmythes van de economische theorie. We hebben ze onder andere te danken hebben aan Adam Smith, voor velen de stamvader van ons modern economisch denken. De Schotse moraalfilosoof wordt in deze context voor één keer niet verkeerd gelezen.

In zijn ‘Wealth of nations’ vertelt Adam een parabel waarbij een bakker vlees wou kopen bij de beenhouwer – vegetarische bakkers waren de uitzondering in die tijd.

Maar de bakker kon de beenhouwer (allicht lactose- en glutenintolerant en daarenboven allergisch aan amandelen en aardbeien) niet bekoren met zijn speltbrood, mastellen, cuberdons en Gentse mokken. Dus kon er geen uitwisseling plaats vinden. Dat onze getroffen beenhouwer geen gratis hamburgers uitdeelt, wordt als evidentie aanvaard:

“It is not from the benevolence of the butcher, the brewer, or the baker that we expect our dinner, but from their regard to their own self-interest. We address ourselves not to their humanity but to their self-love, and never talk to them of our own necessities, but of their advantages”

(Wealth of nations, Boek 1, Hoofdstuk 2)

(Tussen haakjes: volgens de mythe van de homo economicus zou de beenhouwer -letterlijk - brood gezien hebben in de sandwiches van de bakker en terplekke een joint venture hebben opgericht. De hotdog zou zo een paar eeuwen vroeger zijn uitgevonden. Maar soit, we digress.)

Foute profeten...

Als Adam Smith de evangelist van onze economische theorie was, dan zijn er ook profeten die zijn komst hebben aangekondigd. De Noord-Afrikaanse denker Ibn Khaldun - artiestennaam van Abd Al Rahman b. Muhammad Ibn Khaldun Al Hadrami Al Ishbili ( 1332-1406) - ging er van uit dat geld een handiger uitwisselingsmechanisme was dan ruilhandel. Zelfs Aristoteles was zo’n anderhalf millennium eerder al van mening dat op het einde van de bucolische tijden geld werd uitgevonden, omdat ruilhandel onpraktisch bleek.

Hoewel Aristoteles het nut van gemeenschappelijke goederen (commons) inzag, was hij van mening dat vanwege de inherente slechtheid van de mens er nood was aan een objectief systeem van waardebepaling.

... met een goed verhaal

Veel moderne economen hebben het verhaal van geld ter vervanging van ruilhandel als evangelie overgenomen onder het motto “se non è vero, è ben trovato.” De mythe, overgeleverd sinds het antieke Griekenland, wordt door velen nog steeds als gospel verkondigd.

En toch is er niks van aan. “I don’t think anybody believes that was ever a historical situation, even the economists writing the textbook,” aldus Michael Beggs, hoogleraar aan de University of Sydney. “It’s more of a thought experiment.”

“No example of a barter economy, pure and simple, has ever been described, let alone the emergence from it of money”

Caroline Humphrey, Cambridge

Geen ruilhandel zonder geld

Uit bevindingen van antropologen blijkt echter dat deze gedachtegang niets meer dan een fata morgana is. “No example of a barter economy, pure and simple, has ever been described, let alone the emergence from it of money,” aldus Caroline Humphrey, professor anthropologie aan de universiteit van Cambridge. “All available ethnography suggests that there never has been such a thing.” Ook de Franse socioloog Marcel Mauss en Geoffrey Ingham, politiek econoom in Cambridge, kwamen tot dezelfde conclusie.

Hoe ging het er in die primitieve gemeenschappen nu echt aan toe, hoor ik u vragen? Hoeveel mastellen gaan er in een halve kilo rundsgehakt? Waren er veel lactose intoleranten in het Schotland van Adam Smith? En hoe werden goederen dan echt verhandeld. Dat alles – en vooral dat laatste dan - is voer voor een volgende keer.

Beeld Olaus Magnus - Over handel zonder geld te gebruiken (1555)