Thinking outside the blocks

Gemeenschapsmunten op de blockchain?

Sander Van Parijs

31 Oct 2017

Vergeet Bitcoin, blockchain is de naam. Deze technologie staat nog relatief in haar kinderschoenen maar maakt razendsnel opgang in allerlei ICT-toepassingen. Ook voor gemeenschapsmunten lijkt deze veelbelovend, al zijn er ook een aantal kanttekeningen bij te maken1.

Wat is de blockchain eigenlijk?

In een notendop is het een gedecentraliseerde databank die verdeeld wordt onder de leden van een netwerk.

Binnen die databank wordt het versturen en ontvangen van gegevens versleuteld. In theorie kan alles erin opgeslagen worden: financiële transacties, contracten, persoonsgegevens enz. Bijvoorbeeld een transactie van drie muntjes van Jan naar Piet. Elke nieuwe transactie wordt aan de gehele verzameling van transacties toegevoegd. Bovendien verwijst de transactie van Jan naar Piet naar de vorige transacties tussen achtereenvolgens Erika en Jan, Mieke en Erika enz. Vandaar dus de “chain” (keten) in blockchain 2.

Alle gebruikers beschikken over deze bundeling van data. Gezien deze decentraal wordt opgeslagen, is er niemand die het geheel beheert. Daardoor is de verzameling altijd consistent en overal beschikbaar. Bovendien controleert het hele netwerk of Jan wel genoeg muntjes heeft om Piet te betalen. Er wordt dus geen beroep gedaan op een expliciete derde partij, zoals een bank of een overheid.

Door al deze kenmerken wordt de blockchain als een zeer veilige technologie beschouwd. Aanhangers van de technologie argumenteren dat men elkaar, de bank of de overheid niet langer moet vertrouwen om transacties te doen. Daar lag ook de oorspronkelijke motivatie achter de blockchain. Het is een systeem waarbij transacties binnen het netwerk - in theorie - zowel transparant (in theorie betrouwbaar) als geanonimiseerd (in theorie privacy-vriendelijk) zijn. Met de blockchain proberen ontwikkelaars dus om water en vuur te verzoenen.

Blockchain 2.0

Waar het idee oorspronkelijk was om transacties uit te wisselen, bijvoorbeeld het overschrijven van muntjes tussen Jan en Piet, kan men nu ook stukjes geautomatiseerde code in een blockchain neerschrijven. Deze stukjes code worden ook wel “smart contracts” genoemd. Zo’n code kan bijvoorbeeld gaan over een weddenschap tussen twee kameraden over de voetbaluitslag. Nadat de uitslag bekend is, wordt de afgesproken som dan automatisch van de verliezer naar de winnaar doorgestort.

Zo’n smart contract kan, eens afgesloten, niet meer gewijzigd worden. Tenzij er een nieuwe code wordt doorgevoerd die beide partijen onderschrijven. In de blockchain 2.0 wordt dus naast statische gegevens, ook dynamische code in de keten opgeslagen.

Deze evolutie wordt hoofdzakelijk gedragen door het netwerk van ontwikkelaars rond het Ethereum platform.

Gemeenschapsmunten op de blockchain?

De toepassingen van de blockchain lijken eindeloos, moeten we dan niet onmiddellijk alle digitale gemeenschapsmunten op de blockchain overzetten? Dat doen we beter niet ondoordacht. Twee van de meest gehoorde kritieken op de technologie vandaag luiden als volgt:

  1. De blockchaintoepassingen zouden nodeloos veel data opslaan. Daardoor gaat het netwerk ook steeds trager werken.
  2. De technologie vraagt zoveel rekenkracht dat alle computers in het netwerk samen veel energie nodig hebben (voor Bitcoin wordt dit momenteel geschat op een som gelijk aan het gehele energieverbruik van Ierland).

Het Europese project D-Cent 3 onderzocht reeds uitgebreid de mogelijkheden van de blockchain voor gemeenschapsmunten . Men ziet zeker potentieel in de technologie, bijvoorbeeld voor de externe validatie van transacties en grootboeken. Maar men identificeert ook een behoorlijk aantal uitdagingen.

Het toepassen van de blockchain op alle aspecten van het beheer van een gemeenschapsmunt maakt het systeem soms nodeloos complex. Zo is het decentraal opslaan van transacties voor vele gemeenschapsmunten ongewenst. Veel praktijkmunters werken bijvoorbeeld met een centraal ledenbeheer of een collectief besluitvormingsplatform. Sommige leden van een muntgemeenschap wensen elkaar te helpen wanneer een deelnemer zijn paswoord verliest, anderen hebben nood aan het centraal beheren van de verschillende saldi van gebruikers, enzovoort. Daar wringt dus het blockchain schoentje. Wanneer je als beheerder van een gemeenschapsmunt bijvoorbeeld wil weten of je acties zoden aan de dijk brengen, moet je een goed zicht hebben op al je datastromen. Als ze niet centraal passeren kan je moeilijk die analyse doen. Zo heeft de A-kaart de blockchain overwogen, maar net om die reden niet verder uitgewerkt. Je wil namelijk weten hoe je stromen verlopen en hoeveel er verhandeld wordt. Zo kan je beter je gemeenschapsmunt aansturen.

Daarnaast werpen de onderzoekers van D-cent ethische vragen op rond het transparant delen van alle informatie op een blockchain. Gezien de gegevens digitaal in steen gebeiteld blijven, wordt het haast onmogelijk om vergeten te worden.

Hebben gebruikers daar het recht niet toe? Zeker nu meer en meer uit de praktijk blijkt dat de blockchain niet noodzakelijk de privacy garandeert. Zo zijn er een paar trucs om via de koppeling van allerlei digitale sporen gebruikers van een blockchain te identificeren.

Daarenboven argumenteren de onderzoekers van D-Cent tegen het traditionele emissiemodel van cryptomunten. Daarbij worden gebruikers beloond met “nieuwe” munten voor het inzetten van hun computerkracht voor de validatie van transacties in het netwerk (ook wel “mining” genoemd). Sommige munten stappen over op “minting” waarbij spaarders in de munt beloond worden. Beide mechanismes zorgen voor structurele ongelijkheid onder de gebruikers in het voordeel van zij die over stevige computerkracht beschikken en/of de early-adopters.

Dan toch…

Soms is een idee te sterk om eenvoudig weg te verwerpen. Zo zijn er blockchain varianten te ontwikkelen die een simpeler consensus model hebben. Deze vragen minder rekenkracht. Zeker wanneer het aantal leden (en dus apparaten) binnen de muntgemeenschap relatief laag is, valt de hoeveelheid opgeslagen data relatief mee. In de pilootprojecten van D-Cent experimenteert men met alternatieve uitgiftemodellen die niet op deterministische en algoritmische logica’s gebaseerd zijn. Gebruikers worden beloond met munten voor acties in de echte leefwereld zoals het meewerken in een buurttuin, actief bijdragen aan een politiek participatietraject, enzovoort. Kortom, de partners binnen D-Cent zien toekomst in de blockchain voor gemeenschapsmunten maar de implementatie zal eerder pragmatisch en op maat zijn, De blockchain als één element dus in interactie met andere technologieën en platformen. Een piste die binnen de wereld van gemeenschapsmunten nog maar beperkt onderzocht is, maar waarvan we het laatste nog niet gezien hebben.


  1. Disclaimer: we beschouwen Bitcoin niet als een gemeenschapsmunt door haar speculatieve en individualistische karakter maar de afgeleide blockchain-technologie is alvast uitermate interessant voor nieuwe experimenten. 

  2. De term "blocks" verwijst naar de wijze waarop vorige transacties gebundeld worden opgeslagen. 

  3. D-CENT (Decentralised Citizens ENgagement Technologies, 2013-2016), meer info en onderzoeksrapporten op www.dcentproject.eu.